Tag: Upały

Klimatyzacja w mieszkaniu seniora przestaje być luksusem, gdy w upał innymi sposobami nie da się utrzymać chłodu, a mieszka tam osoba po 65. roku życia, chora przewlekle lub samotna. Taki wniosek płynie z zestawienia zaleceń WHO, CDC i NHS. Instytucje te wskazują właśnie te grupy jako najbardziej narażone, a przy bardzo wysokich temperaturach odradzają poleganie na samym wentylatorze [1][8][10][11].

Według WHO śmiertelność związana z upałem wśród osób powyżej 65. roku życia wzrosła o około 85% między latami 2000 do 2004 a 2017 do 2021 [1]. Ta sama organizacja przypomina, że zgony i hospitalizacje mogą pojawić się już w dniu upału lub w kolejnych dniach. Dlatego działać trzeba szybko, gdy tylko pojawi się ostrzeżenie [1].

Dlaczego upał bardziej obciąża organizm osoby starszej

Przegląd opublikowany w kanadyjskim czasopiśmie medycznym CMAJ opisuje, że z wiekiem słabnie zdolność utrzymania stałej temperatury wnętrza ciała [7]. Gruczoły potowe wytwarzają mniej potu, a przepływ krwi przez skórę rośnie słabiej niż u młodszych osób. Organizm gorzej oddaje więc ciepło na zewnątrz [7].

WHO Europe ujmuje to krótko: osoby starsze mają ograniczoną zdolność pocenia się i regulowania temperatury ciała [2]. Amerykańskie CDC dodaje, że gorzej dostosowują się one do nagłych zmian temperatury [8].

Słabsze odczuwanie pragnienia

W badaniach omawianych w tym samym przeglądzie zdrowe osoby starsze odczuwały mniejsze pragnienie i piły mniej, gdy były odwodnione [7]. Potrzebowały też więcej czasu, by wrócić do równowagi. Według autorów może to zwiększać ryzyko szkód zdrowotnych w czasie fali upałów [7].

NHS zalicza osoby starsze do grup bardziej narażonych na odwodnienie [19]. CDC radzi pić więcej wody niż zwykle i nie czekać, aż pojawi się pragnienie [8].

Choroby przewlekłe i leki

WHO podaje, że upał może nasilać choroby serca i naczyń, układu oddechowego, cukrzycę oraz zaburzenia psychiczne, a także prowadzić do ostrego uszkodzenia nerek [1]. Chłodzenie ciała obciąża serce i nerki [1]. NHS wymienia wśród grup ryzyka osoby z chorobami serca, płuc i nerek, z demencją, cukrzycą lub chorobą Parkinsona [11].

Znaczenie mają też leki. Według CDC niektóre często stosowane leki mogą osłabiać pragnienie, pocenie się lub ośrodkową regulację temperatury albo obniżać ciśnienie krwi [9]. Ryzyko rośnie, gdy ktoś przyjmuje kilka leków jednocześnie [9][11]. Brytyjska agencja UKHSA zaleca, by nie odstawiać leków samodzielnie i przechowywać je zgodnie z opisem na opakowaniu [13].

Samotne mieszkanie

WHO i NHS wskazują osoby mieszkające samotnie jako grupę, o którą trzeba szczególnie zadbać [1][11]. CDC zaleca opiekunom odwiedzanie bliskiej osoby co najmniej dwa razy dziennie w czasie upału [8]. O rozwiązaniach dla osób mieszkających samotnie piszemy w osobnym artykule o systemach przywoławczych i opaskach SOS.

Ile osób umiera z powodu upałów w Europie i w Polsce

Najczęściej cytowane badanie dla lata 2022 ukazało się w Nature Medicine w 2023 roku. Zespół Joana Ballestera oszacował, że od 30 maja do 4 września 2022 r. z upałem było związanych 61 672 zgonów w 35 krajach Europy [14]. Przedział ufności 95% wynosił od 37 643 do 86 807 zgonów [14]. W przeliczeniu na liczbę ludności kobiety miały o 56% więcej zgonów związanych z upałem niż mężczyźni [14].

W 2025 roku część tego zespołu opublikowała analizę lata 2024 i ponownie przeliczyła dwa poprzednie sezony na nowszych danych [15]. Nowe szacunki są wyższe niż wcześniejsze. Łącznie latem 2022, 2023 i 2024 r. z upałem mogło być związanych ponad 181 000 zgonów w Europie [15].

W 2024 r. wskaźnik śmiertelności związanej z upałem u osób powyżej 75. roku życia był o 323% wyższy niż we wszystkich pozostałych grupach wieku łącznie [15]. Wśród kobiet zgonów było o 46,7% więcej niż wśród mężczyzn [15].

Lato	Europa (szacunek)	Polska (szacunek)	Źródło
2022	61 672 (pierwsze badanie); 67 873 (ponowne przeliczenie)	1 569	[14], [15]
2023	50 798	948	[15]
2024	62 775	1 780	[15]

Liczby to wyniki modeli statystycznych, a nie policzone przypadki z kart zgonu. Pokazują jednak, że problem dotyczy także Polski, a nie tylko krajów południa Europy. Dla porównania WHO przypomina, że latem 2003 r. w Europie zmarło z powodu upałów 70 000 osób [1].

Ostrzeżenia IMGW: sygnał, że czas działać

Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW-PIB) wydaje ostrzeżenia przed niebezpiecznymi zjawiskami w atmosferze i hydrosferze [16]. Latem dotyczą one także upałów: na przykład 24 czerwca 2026 r. IMGW wydał ostrzeżenia II stopnia przed upałem [20]. Aktualne ostrzeżenia znajdziesz na mapie w serwisie meteo.imgw.pl [16]. Znaczenie poszczególnych stopni sprawdzaj bezpośrednio u źródła.

WHO zaleca śledzenie oficjalnych ostrzeżeń i szybką reakcję po ich ogłoszeniu [1]. Od lat promuje też plany działań na wypadek upałów (heat-health action plans). Obejmują one m.in. systemy wczesnego ostrzegania, porady dla mieszkańców i poprawę warunków mieszkaniowych [5]. Według przeglądu WHO Europe z 2021 r. takich planów powinno być więcej, a ich zasięg powinien być szerszy [6].

Jak schłodzić mieszkanie bez klimatyzacji

WHO, NHS i UKHSA podają zbieżne, proste zasady [1][3][11][13]. Najlepiej działają razem, a nie pojedynczo.

• Zasłaniaj okna w dzień. Zamknij okna od strony słońca i zasłoń je roletami, żaluzjami, okiennicami lub zasłonami [1][11][13].
• Wietrz nocą. Otwieraj okna wieczorem i w nocy, gdy na zewnątrz jest chłodniej niż w środku, o ile jest to bezpieczne [1][11][13].
• Ogranicz źródła ciepła. Wyłącz zbędne oświetlenie i urządzenia elektryczne [2][3][13].
• Śpij w najchłodniejszym pokoju. UKHSA zaleca sen w najchłodniejszej części domu [13].
• Mierz temperaturę. NHS radzi sprawdzać temperaturę w pokojach, w których przebywa i śpi osoba z grupy ryzyka [11].
• Chłodź ciało. Pomaga lekka, luźna odzież i pościel, chłodny prysznic oraz zwilżanie skóry [1][11].
• Szukaj chłodnego miejsca. WHO zaleca spędzanie 2 do 3 godzin dziennie w chłodnym miejscu [1][2].

Te metody mają granice. W mieszkaniu na ostatnim piętrze lub z oknami na południe nocne wietrzenie może nie wystarczyć, gdy noce też są ciepłe. Wtedy trzeba sięgnąć po inne rozwiązania.

Wentylator: kiedy pomaga, a kiedy szkodzi

Wentylator porusza powietrze, ale go nie chłodzi. Przy bardzo wysokiej temperaturze może wręcz dogrzewać ciało. Instytucje zdrowia publicznego podają przy tym różne progi.

Instytucja	Kiedy używać wentylatora	Źródło
CDC (USA)	tylko gdy temperatura w pomieszczeniu jest niższa niż 90°F (ok. 32°C); powyżej wentylator może podnosić temperaturę ciała	[10]
NHS i UKHSA (Wielka Brytania)	gdy temperatura jest niższa niż 35°C; nie kieruj strumienia bezpośrednio na ciało	[11][13]
WHO	tylko gdy temperatura jest niższa niż 40°C	[1]

CDC dodaje, że w czasie dużego upału wentylator nie powinien być głównym sposobem chłodzenia [8]. Skoro progi się różnią, w mieszkaniu osoby starszej ostrożniej jest kierować się niższym z nich. To wniosek z zestawienia źródeł, a nie zalecenie którejkolwiek z tych instytucji.

Kiedy klimatyzacja przestaje być luksusem

Żadne z przywołanych tu źródeł nie podaje jednej granicy, od której klimatyzacja jest konieczna. Zestawienie zaleceń pozwala jednak wskazać sytuacje, w których warto ją rozważyć [1][8][10][11]:

• w mieszkaniu żyje osoba po 65. roku życia, zwłaszcza z chorobą serca, płuc lub nerek, cukrzycą albo demencją;
• osoba ta przyjmuje kilka leków na stałe;
• mieszka sama i nie ma codziennego wsparcia;
• mimo zasłaniania okien i nocnego wietrzenia w pokojach jest gorąco także w nocy;
• temperatura w pomieszczeniu przekracza próg, przy którym instytucje odradzają wentylator;
• nie ma możliwości spędzenia kilku godzin dziennie w chłodnym miejscu poza domem.

CDC zaleca osobom starszym przebywanie w klimatyzowanych budynkach w czasie upałów, na ile to możliwe [8]. WHO zwraca uwagę na domy opieki i placówki medyczne bez dostępu do chłodzenia jako miejsca szczególnego ryzyka [1].

Jak ustawić klimatyzację

WHO zaleca, by przy korzystaniu z klimatyzacji ustawić termostat na 27°C i włączyć jednocześnie wentylator [1]. Przywołane źródła nie podają innej liczbowej rekomendacji temperatury w mieszkaniu w czasie upału. Jeśli osoba starsza ma choroby przewlekłe, ustawienia warto omówić z lekarzem prowadzącym.

Klimatyzacja nie zastępuje pozostałych zasad. Zasłonięte okna w dzień zmniejszają ilość ciepła, które urządzenie musi usunąć. Regularne picie wody i kontakt z bliskimi pozostają tak samo ważne [1][8].

Ulga rehabilitacyjna a klimatyzacja

Podstawą jest art. 26 ust. 7a pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Pozwala on odliczyć wydatki na adaptację i wyposażenie mieszkań stosownie do potrzeb wynikających z niepełnosprawności [17]. Serwis Prawo.pl opisuje dwie interpretacje indywidualne, w których dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej zgodził się na odliczenie m.in. klimatyzacji [17]:

• interpretacja z 11 czerwca 2024 r., nr 0113-KDWPT.4011.20.2024.2.ASZ: wnioskodawczyni miała orzeczenie o niepełnosprawności, a klimatyzację zalecił jej lekarz psychiatra;
• interpretacja z 31 lipca 2025 r., nr 0112-KDSL1-2.4011.349.2025.2.PR: organ podkreślił, że adaptacja ma ułatwiać życie osobie niepełnosprawnej z uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności.

Interpretacja indywidualna chroni tylko osobę, która o nią wystąpiła. Decyduje związek wydatku z potrzebami wynikającymi z konkretnej niepełnosprawności. Przepisy mogą się zmieniać, więc przed rozliczeniem skonsultuj się z doradcą podatkowym. Warunki ulgi omawiamy szerzej w artykule „Ulga rehabilitacyjna a remont łazienki: co można odliczyć w PIT”.

Lista kontrolna na sezon upałów

• Wiesz, gdzie sprawdzać ostrzeżenia IMGW-PIB dla swojej okolicy.
• Okna od strony słońca mają rolety, żaluzje lub zasłony.
• Okna można bezpiecznie otworzyć na noc.
• W sypialni i pokoju dziennym stoi termometr pokojowy.
• Wybrany jest najchłodniejszy pokój do spania.
• Wentylator jest używany tylko poniżej progu temperatury podanego przez instytucje zdrowia.
• Woda do picia stoi w zasięgu ręki przez cały dzień.
• Lekarz prowadzący wie o planach na upał i omówił leki oraz ilość płynów.
• Ktoś z bliskich lub sąsiadów zagląda do osoby mieszkającej samotnie co najmniej dwa razy dziennie.
• Wiadomo, gdzie w okolicy jest chłodne miejsce na kilka godzin.
• Jeśli kilka powyższych punktów nie działa, rozważana jest klimatyzacja z termostatem ustawionym zgodnie z zaleceniem WHO.

Najczęstsze pytania

Od jakiej temperatury wentylator przestaje pomagać?

Instytucje podają różne progi. CDC zaleca używanie wentylatora tylko poniżej 90°F (ok. 32°C) w pomieszczeniu, NHS i UKHSA poniżej 35°C, a WHO poniżej 40°C [1][10][11][13]. Przy osobie starszej ostrożniej jest kierować się niższym progiem.

Na ile stopni ustawić klimatyzację w mieszkaniu seniora?

WHO zaleca ustawienie termostatu na 27°C i jednoczesne włączenie wentylatora [1]. Przywołane źródła nie podają innej liczbowej rekomendacji. Przy chorobach przewlekłych ustawienia warto omówić z lekarzem.

Dlaczego osoba starsza może nie czuć pragnienia w upał?

Badania omawiane w przeglądzie w CMAJ pokazały, że zdrowe osoby starsze odczuwały mniejsze pragnienie i piły mniej, gdy były odwodnione [7]. Niektóre leki także mogą osłabiać pragnienie [9]. Dlatego CDC radzi pić wodę regularnie, nie czekając na pragnienie [8].

Ile osób w Polsce umiera z powodu upałów?

Według szacunków zespołu z ISGlobal z upałem mogło być związanych w Polsce 1 569 zgonów latem 2022 r., 948 latem 2023 r. i 1 780 latem 2024 r. [15]. To wyniki modelu statystycznego, a nie liczby z rejestru zgonów.

Czy klimatyzację można odliczyć w uldze rehabilitacyjnej?

W opisanych interpretacjach indywidualnych z 2024 i 2025 r. organ podatkowy zgodził się na odliczenie klimatyzacji [17]. Wydatek musi jednak wynikać z potrzeb związanych z niepełnosprawnością. Przed rozliczeniem skonsultuj się z doradcą podatkowym.

Gdzie sprawdzić, czy IMGW wydał ostrzeżenie przed upałem?

Aktualne ostrzeżenia meteorologiczne IMGW-PIB są widoczne na mapie w serwisie meteo.imgw.pl [16]. Link do mapy znajduje się też na stronie głównej imgw.pl.

Chłodzenie mieszkania warto zaplanować razem z innymi zmianami na kolejne lata. Piszemy o tym w artykułach „Starzenie się we własnym domu (ageing in place): co oznacza i jak się do niego przygotować” oraz „Projektowanie uniwersalne w mieszkaniu: 7 zasad i jak je zastosować w domu”. Jeśli bliska osoba wraca latem ze szpitala, pomoże „Mieszkanie gotowe na powrót ze szpitala: lista kontrolna dla rodziny”.

Źródła

1. World Health Organization, Heat and health, fact sheet, 31.07.2026.
2. WHO Regional Office for Europe, How summer heat impacts health and how to #KeepCool, 23.06.2025.
3. WHO Regional Office for Europe, Health advice for hot weather, 11.05.2026 (PDF).
4. World Health Organization, What to do if you see signs of heat stroke, 16.05.2024.
5. WHO Regional Office for Europe, Heat-health action plans: guidance, 2008.
6. WHO Regional Office for Europe, Heat and health in the WHO European Region: updated evidence for effective prevention, 2021.
7. Kenny GP, Yardley J, Brown C, Sigal RJ, Jay O, Heat stress in older individuals and patients with common chronic diseases, CMAJ 2010;182(10):1053-1060.
8. Centers for Disease Control and Prevention, Heat and Older Adults (Aged 65+), 2024.
9. Centers for Disease Control and Prevention, Heat and Medications: Guidance for Clinicians, 18.09.2025.
10. Centers for Disease Control and Prevention, About Heat and Your Health, 20.07.2026.
11. NHS, Heatwave: how to cope in hot weather, przegląd 12.06.2026.
12. NHS, Heat exhaustion and heatstroke, przegląd 28.05.2026.
13. UK Health Security Agency, Beat the heat: staying safe in hot weather, aktualizacja 21.07.2026.
14. Ballester J, Quijal-Zamorano M, Méndez Turrubiates RF i in., Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022, Nature Medicine 2023;29(7):1857-1866, DOI 10.1038/s41591-023-02419-z.
15. ISGlobal, Over 62,700 Deaths Associated with Record-breaking Heat During the Summer of 2024 in Europe, 22.09.2025 (omówienie badania: Janoš T i in., Nature Medicine 2025, DOI 10.1038/s41591-025-03954-7).
16. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Państwowy Instytut Badawczy, Strona główna IMGW-PIB oraz mapa ostrzeżeń meteorologicznych, dostęp 20.10.2026.
17. Pogroszewska M, Ulga rehabilitacyjna na remont: duże możliwości i… problemy, Prawo.pl, 11.10.2025.
18. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej gov.pl, Numer alarmowy 112, dostęp 20.10.2026.
19. NHS, Dehydration, przegląd 01.05.2026.
20. RMF24, Nawet 20 stopni w nocy. IMGW wydał ostrzeżenia II stopnia, 24.06.2026.