Klimatyzacja w mieszkaniu seniora przestaje być luksusem, gdy w upał innymi sposobami nie da się utrzymać chłodu, a mieszka tam osoba po 65. roku życia, chora przewlekle lub samotna. Taki wniosek płynie z zestawienia zaleceń WHO, CDC i NHS. Instytucje te wskazują właśnie te grupy jako najbardziej narażone, a przy bardzo wysokich temperaturach odradzają poleganie na samym wentylatorze [1][8][10][11].
Według WHO śmiertelność związana z upałem wśród osób powyżej 65. roku życia wzrosła o około 85% między latami 2000 do 2004 a 2017 do 2021 [1]. Ta sama organizacja przypomina, że zgony i hospitalizacje mogą pojawić się już w dniu upału lub w kolejnych dniach. Dlatego działać trzeba szybko, gdy tylko pojawi się ostrzeżenie [1].
Dlaczego upał bardziej obciąża organizm osoby starszej
Przegląd opublikowany w kanadyjskim czasopiśmie medycznym CMAJ opisuje, że z wiekiem słabnie zdolność utrzymania stałej temperatury wnętrza ciała [7]. Gruczoły potowe wytwarzają mniej potu, a przepływ krwi przez skórę rośnie słabiej niż u młodszych osób. Organizm gorzej oddaje więc ciepło na zewnątrz [7].
WHO Europe ujmuje to krótko: osoby starsze mają ograniczoną zdolność pocenia się i regulowania temperatury ciała [2]. Amerykańskie CDC dodaje, że gorzej dostosowują się one do nagłych zmian temperatury [8].
Słabsze odczuwanie pragnienia
W badaniach omawianych w tym samym przeglądzie zdrowe osoby starsze odczuwały mniejsze pragnienie i piły mniej, gdy były odwodnione [7]. Potrzebowały też więcej czasu, by wrócić do równowagi. Według autorów może to zwiększać ryzyko szkód zdrowotnych w czasie fali upałów [7].
NHS zalicza osoby starsze do grup bardziej narażonych na odwodnienie [19]. CDC radzi pić więcej wody niż zwykle i nie czekać, aż pojawi się pragnienie [8].
Choroby przewlekłe i leki
WHO podaje, że upał może nasilać choroby serca i naczyń, układu oddechowego, cukrzycę oraz zaburzenia psychiczne, a także prowadzić do ostrego uszkodzenia nerek [1]. Chłodzenie ciała obciąża serce i nerki [1]. NHS wymienia wśród grup ryzyka osoby z chorobami serca, płuc i nerek, z demencją, cukrzycą lub chorobą Parkinsona [11].
Znaczenie mają też leki. Według CDC niektóre często stosowane leki mogą osłabiać pragnienie, pocenie się lub ośrodkową regulację temperatury albo obniżać ciśnienie krwi [9]. Ryzyko rośnie, gdy ktoś przyjmuje kilka leków jednocześnie [9][11]. Brytyjska agencja UKHSA zaleca, by nie odstawiać leków samodzielnie i przechowywać je zgodnie z opisem na opakowaniu [13].
Samotne mieszkanie
WHO i NHS wskazują osoby mieszkające samotnie jako grupę, o którą trzeba szczególnie zadbać [1][11]. CDC zaleca opiekunom odwiedzanie bliskiej osoby co najmniej dwa razy dziennie w czasie upału [8]. O rozwiązaniach dla osób mieszkających samotnie piszemy w osobnym artykule o systemach przywoławczych i opaskach SOS.
Ile osób umiera z powodu upałów w Europie i w Polsce
Najczęściej cytowane badanie dla lata 2022 ukazało się w Nature Medicine w 2023 roku. Zespół Joana Ballestera oszacował, że od 30 maja do 4 września 2022 r. z upałem było związanych 61 672 zgonów w 35 krajach Europy [14]. Przedział ufności 95% wynosił od 37 643 do 86 807 zgonów [14]. W przeliczeniu na liczbę ludności kobiety miały o 56% więcej zgonów związanych z upałem niż mężczyźni [14].
W 2025 roku część tego zespołu opublikowała analizę lata 2024 i ponownie przeliczyła dwa poprzednie sezony na nowszych danych [15]. Nowe szacunki są wyższe niż wcześniejsze. Łącznie latem 2022, 2023 i 2024 r. z upałem mogło być związanych ponad 181 000 zgonów w Europie [15].
W 2024 r. wskaźnik śmiertelności związanej z upałem u osób powyżej 75. roku życia był o 323% wyższy niż we wszystkich pozostałych grupach wieku łącznie [15]. Wśród kobiet zgonów było o 46,7% więcej niż wśród mężczyzn [15].
| Lato | Europa (szacunek) | Polska (szacunek) | Źródło |
|---|---|---|---|
| 2022 | 61 672 (pierwsze badanie); 67 873 (ponowne przeliczenie) | 1 569 | [14], [15] |
| 2023 | 50 798 | 948 | [15] |
| 2024 | 62 775 | 1 780 | [15] |
Liczby to wyniki modeli statystycznych, a nie policzone przypadki z kart zgonu. Pokazują jednak, że problem dotyczy także Polski, a nie tylko krajów południa Europy. Dla porównania WHO przypomina, że latem 2003 r. w Europie zmarło z powodu upałów 70 000 osób [1].
Ostrzeżenia IMGW: sygnał, że czas działać
Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW-PIB) wydaje ostrzeżenia przed niebezpiecznymi zjawiskami w atmosferze i hydrosferze [16]. Latem dotyczą one także upałów: na przykład 24 czerwca 2026 r. IMGW wydał ostrzeżenia II stopnia przed upałem [20]. Aktualne ostrzeżenia znajdziesz na mapie w serwisie meteo.imgw.pl [16]. Znaczenie poszczególnych stopni sprawdzaj bezpośrednio u źródła.
WHO zaleca śledzenie oficjalnych ostrzeżeń i szybką reakcję po ich ogłoszeniu [1]. Od lat promuje też plany działań na wypadek upałów (heat-health action plans). Obejmują one m.in. systemy wczesnego ostrzegania, porady dla mieszkańców i poprawę warunków mieszkaniowych [5]. Według przeglądu WHO Europe z 2021 r. takich planów powinno być więcej, a ich zasięg powinien być szerszy [6].
Jak schłodzić mieszkanie bez klimatyzacji
WHO, NHS i UKHSA podają zbieżne, proste zasady [1][3][11][13]. Najlepiej działają razem, a nie pojedynczo.
- Zasłaniaj okna w dzień. Zamknij okna od strony słońca i zasłoń je roletami, żaluzjami, okiennicami lub zasłonami [1][11][13].
- Wietrz nocą. Otwieraj okna wieczorem i w nocy, gdy na zewnątrz jest chłodniej niż w środku, o ile jest to bezpieczne [1][11][13].
- Ogranicz źródła ciepła. Wyłącz zbędne oświetlenie i urządzenia elektryczne [2][3][13].
- Śpij w najchłodniejszym pokoju. UKHSA zaleca sen w najchłodniejszej części domu [13].
- Mierz temperaturę. NHS radzi sprawdzać temperaturę w pokojach, w których przebywa i śpi osoba z grupy ryzyka [11].
- Chłodź ciało. Pomaga lekka, luźna odzież i pościel, chłodny prysznic oraz zwilżanie skóry [1][11].
- Szukaj chłodnego miejsca. WHO zaleca spędzanie 2 do 3 godzin dziennie w chłodnym miejscu [1][2].
Te metody mają granice. W mieszkaniu na ostatnim piętrze lub z oknami na południe nocne wietrzenie może nie wystarczyć, gdy noce też są ciepłe. Wtedy trzeba sięgnąć po inne rozwiązania.
Wentylator: kiedy pomaga, a kiedy szkodzi
Wentylator porusza powietrze, ale go nie chłodzi. Przy bardzo wysokiej temperaturze może wręcz dogrzewać ciało. Instytucje zdrowia publicznego podają przy tym różne progi.
| Instytucja | Kiedy używać wentylatora | Źródło |
|---|---|---|
| CDC (USA) | tylko gdy temperatura w pomieszczeniu jest niższa niż 90°F (ok. 32°C); powyżej wentylator może podnosić temperaturę ciała | [10] |
| NHS i UKHSA (Wielka Brytania) | gdy temperatura jest niższa niż 35°C; nie kieruj strumienia bezpośrednio na ciało | [11][13] |
| WHO | tylko gdy temperatura jest niższa niż 40°C | [1] |
CDC dodaje, że w czasie dużego upału wentylator nie powinien być głównym sposobem chłodzenia [8]. Skoro progi się różnią, w mieszkaniu osoby starszej ostrożniej jest kierować się niższym z nich. To wniosek z zestawienia źródeł, a nie zalecenie którejkolwiek z tych instytucji.
Kiedy klimatyzacja przestaje być luksusem
Żadne z przywołanych tu źródeł nie podaje jednej granicy, od której klimatyzacja jest konieczna. Zestawienie zaleceń pozwala jednak wskazać sytuacje, w których warto ją rozważyć [1][8][10][11]:
- w mieszkaniu żyje osoba po 65. roku życia, zwłaszcza z chorobą serca, płuc lub nerek, cukrzycą albo demencją;
- osoba ta przyjmuje kilka leków na stałe;
- mieszka sama i nie ma codziennego wsparcia;
- mimo zasłaniania okien i nocnego wietrzenia w pokojach jest gorąco także w nocy;
- temperatura w pomieszczeniu przekracza próg, przy którym instytucje odradzają wentylator;
- nie ma możliwości spędzenia kilku godzin dziennie w chłodnym miejscu poza domem.
CDC zaleca osobom starszym przebywanie w klimatyzowanych budynkach w czasie upałów, na ile to możliwe [8]. WHO zwraca uwagę na domy opieki i placówki medyczne bez dostępu do chłodzenia jako miejsca szczególnego ryzyka [1].
Jak ustawić klimatyzację
WHO zaleca, by przy korzystaniu z klimatyzacji ustawić termostat na 27°C i włączyć jednocześnie wentylator [1]. Przywołane źródła nie podają innej liczbowej rekomendacji temperatury w mieszkaniu w czasie upału. Jeśli osoba starsza ma choroby przewlekłe, ustawienia warto omówić z lekarzem prowadzącym.
Klimatyzacja nie zastępuje pozostałych zasad. Zasłonięte okna w dzień zmniejszają ilość ciepła, które urządzenie musi usunąć. Regularne picie wody i kontakt z bliskimi pozostają tak samo ważne [1][8].
Ulga rehabilitacyjna a klimatyzacja
Podstawą jest art. 26 ust. 7a pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Pozwala on odliczyć wydatki na adaptację i wyposażenie mieszkań stosownie do potrzeb wynikających z niepełnosprawności [17]. Serwis Prawo.pl opisuje dwie interpretacje indywidualne, w których dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej zgodził się na odliczenie m.in. klimatyzacji [17]:
- interpretacja z 11 czerwca 2024 r., nr 0113-KDWPT.4011.20.2024.2.ASZ: wnioskodawczyni miała orzeczenie o niepełnosprawności, a klimatyzację zalecił jej lekarz psychiatra;
- interpretacja z 31 lipca 2025 r., nr 0112-KDSL1-2.4011.349.2025.2.PR: organ podkreślił, że adaptacja ma ułatwiać życie osobie niepełnosprawnej z uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności.
Interpretacja indywidualna chroni tylko osobę, która o nią wystąpiła. Decyduje związek wydatku z potrzebami wynikającymi z konkretnej niepełnosprawności. Przepisy mogą się zmieniać, więc przed rozliczeniem skonsultuj się z doradcą podatkowym. Warunki ulgi omawiamy szerzej w artykule „Ulga rehabilitacyjna a remont łazienki: co można odliczyć w PIT”.
Lista kontrolna na sezon upałów
- Wiesz, gdzie sprawdzać ostrzeżenia IMGW-PIB dla swojej okolicy.
- Okna od strony słońca mają rolety, żaluzje lub zasłony.
- Okna można bezpiecznie otworzyć na noc.
- W sypialni i pokoju dziennym stoi termometr pokojowy.
- Wybrany jest najchłodniejszy pokój do spania.
- Wentylator jest używany tylko poniżej progu temperatury podanego przez instytucje zdrowia.
- Woda do picia stoi w zasięgu ręki przez cały dzień.
- Lekarz prowadzący wie o planach na upał i omówił leki oraz ilość płynów.
- Ktoś z bliskich lub sąsiadów zagląda do osoby mieszkającej samotnie co najmniej dwa razy dziennie.
- Wiadomo, gdzie w okolicy jest chłodne miejsce na kilka godzin.
- Jeśli kilka powyższych punktów nie działa, rozważana jest klimatyzacja z termostatem ustawionym zgodnie z zaleceniem WHO.
Najczęstsze pytania
Od jakiej temperatury wentylator przestaje pomagać?
Instytucje podają różne progi. CDC zaleca używanie wentylatora tylko poniżej 90°F (ok. 32°C) w pomieszczeniu, NHS i UKHSA poniżej 35°C, a WHO poniżej 40°C [1][10][11][13]. Przy osobie starszej ostrożniej jest kierować się niższym progiem.
Na ile stopni ustawić klimatyzację w mieszkaniu seniora?
WHO zaleca ustawienie termostatu na 27°C i jednoczesne włączenie wentylatora [1]. Przywołane źródła nie podają innej liczbowej rekomendacji. Przy chorobach przewlekłych ustawienia warto omówić z lekarzem.
Dlaczego osoba starsza może nie czuć pragnienia w upał?
Badania omawiane w przeglądzie w CMAJ pokazały, że zdrowe osoby starsze odczuwały mniejsze pragnienie i piły mniej, gdy były odwodnione [7]. Niektóre leki także mogą osłabiać pragnienie [9]. Dlatego CDC radzi pić wodę regularnie, nie czekając na pragnienie [8].
Ile osób w Polsce umiera z powodu upałów?
Według szacunków zespołu z ISGlobal z upałem mogło być związanych w Polsce 1 569 zgonów latem 2022 r., 948 latem 2023 r. i 1 780 latem 2024 r. [15]. To wyniki modelu statystycznego, a nie liczby z rejestru zgonów.
Czy klimatyzację można odliczyć w uldze rehabilitacyjnej?
W opisanych interpretacjach indywidualnych z 2024 i 2025 r. organ podatkowy zgodził się na odliczenie klimatyzacji [17]. Wydatek musi jednak wynikać z potrzeb związanych z niepełnosprawnością. Przed rozliczeniem skonsultuj się z doradcą podatkowym.
Gdzie sprawdzić, czy IMGW wydał ostrzeżenie przed upałem?
Aktualne ostrzeżenia meteorologiczne IMGW-PIB są widoczne na mapie w serwisie meteo.imgw.pl [16]. Link do mapy znajduje się też na stronie głównej imgw.pl.
Chłodzenie mieszkania warto zaplanować razem z innymi zmianami na kolejne lata. Piszemy o tym w artykułach „Starzenie się we własnym domu (ageing in place): co oznacza i jak się do niego przygotować” oraz „Projektowanie uniwersalne w mieszkaniu: 7 zasad i jak je zastosować w domu”. Jeśli bliska osoba wraca latem ze szpitala, pomoże „Mieszkanie gotowe na powrót ze szpitala: lista kontrolna dla rodziny”.
Ważne
Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli osoba starsza choruje przewlekle lub przyjmuje leki na stałe, ustal z lekarzem plan na upał, w tym ilość płynów. Nie odstawiaj leków samodzielnie. Według NHS objawy wyczerpania cieplnego to m.in. zmęczenie, zawroty i ból głowy, nudności lub wymioty, obfite pocenie z bladą, wilgotną skórą, skurcze mięśni, wysoka temperatura, silne pragnienie i drażliwość [12]. Osobę z takimi objawami przenieś w chłodne miejsce, podaj wodę i chłodź skórę. Jeśli po 30 minutach nie czuje się lepiej, wezwij pomoc [12]. Udar cieplny to stan nagły. Jego objawy według NHS to m.in. bardzo wysoka temperatura, gorąca skóra bez potu, szybki oddech i szybkie bicie serca, splątanie, drgawki oraz utrata przytomności [12]. WHO zaleca, by najpierw wezwać pomoc, a dopiero potem chłodzić osobę w oczekiwaniu na ratowników [4]. W nagłym przypadku dzwoń pod numer alarmowy 112 lub 999 [18]. Informacje o uldze rehabilitacyjnej opisują stan przepisów i interpretacji na dzień przygotowania tekstu. Przepisy mogą się zmieniać, a interpretacja indywidualna dotyczy tylko osoby, która o nią wystąpiła.
Porozmawiajmy o mieszkaniu gotowym na upały
W Longevita Studio przebudowujemy łazienki, kuchnie, a nawet całe domy pod zmieniające się potrzeby seniorów i osób z ograniczoną mobilnością. W programie Dom na Nowe Potrzeby™ oferujemy dodatkowe opcje, w tym klimatyzację i oczyszczacz powietrza, z wyceną indywidualną. Działamy w Warszawie i okolicach oraz w Łodzi i okolicach, tel. +48 666 403 222.
Źródła
- World Health Organization, Heat and health, fact sheet, 31.07.2026.
- WHO Regional Office for Europe, How summer heat impacts health and how to #KeepCool, 23.06.2025.
- WHO Regional Office for Europe, Health advice for hot weather, 11.05.2026 (PDF).
- World Health Organization, What to do if you see signs of heat stroke, 16.05.2024.
- WHO Regional Office for Europe, Heat-health action plans: guidance, 2008.
- WHO Regional Office for Europe, Heat and health in the WHO European Region: updated evidence for effective prevention, 2021.
- Kenny GP, Yardley J, Brown C, Sigal RJ, Jay O, Heat stress in older individuals and patients with common chronic diseases, CMAJ 2010;182(10):1053-1060.
- Centers for Disease Control and Prevention, Heat and Older Adults (Aged 65+), 2024.
- Centers for Disease Control and Prevention, Heat and Medications: Guidance for Clinicians, 18.09.2025.
- Centers for Disease Control and Prevention, About Heat and Your Health, 20.07.2026.
- NHS, Heatwave: how to cope in hot weather, przegląd 12.06.2026.
- NHS, Heat exhaustion and heatstroke, przegląd 28.05.2026.
- UK Health Security Agency, Beat the heat: staying safe in hot weather, aktualizacja 21.07.2026.
- Ballester J, Quijal-Zamorano M, Méndez Turrubiates RF i in., Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022, Nature Medicine 2023;29(7):1857-1866, DOI 10.1038/s41591-023-02419-z.
- ISGlobal, Over 62,700 Deaths Associated with Record-breaking Heat During the Summer of 2024 in Europe, 22.09.2025 (omówienie badania: Janoš T i in., Nature Medicine 2025, DOI 10.1038/s41591-025-03954-7).
- Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Państwowy Instytut Badawczy, Strona główna IMGW-PIB oraz mapa ostrzeżeń meteorologicznych, dostęp 20.10.2026.
- Pogroszewska M, Ulga rehabilitacyjna na remont: duże możliwości i… problemy, Prawo.pl, 11.10.2025.
- Serwis Rzeczypospolitej Polskiej gov.pl, Numer alarmowy 112, dostęp 20.10.2026.
- NHS, Dehydration, przegląd 01.05.2026.
- RMF24, Nawet 20 stopni w nocy. IMGW wydał ostrzeżenia II stopnia, 24.06.2026.
